https://flask-app12337.herokuapp.com/
 
 

Brain Dynamics Lab @MEF

  • karadenizc

Yeni Bellek Oluşturamama Durumu: Anterograd Amnezi

Amnezi, bellek kaybının olağanüstü bir boyutudur. Unutkanlık durumundan çok daha karmaşık olup herhangi bir akut beyin hasarı, hastalık ya da psikolojik travma ciddi hafıza problemlerine yol açtığında gözlemlenebilir. Amnezi durumunu daha iyi anlamak adına belleğin nasıl işlediğine göz atacak olursak, kısaca bellek gelen bilgiyi tutmak ve gerektiğinde geri çağırmakla yükümlüdür. Kabaca bu süreç üç bölümden oluşmaktadır, bunlar; özümseyerek kodlama (bkz; encoding), depolama (bkz; storage), geriye getirme (bkz; retrieval) bölümleridir. Özümseyerek kodlama bölümünde beyin gelen bilgiyi alarak o bilgiyi tanımlamak adına yeni nöral ağlar oluşturur. Bazen bu ağlar zaten bellekte var olan bilgilerle ilişkiliyse o bilgilere de bağlanabilir. Depolama ise genel olarak oluşturulan bilgi ağlarının kullanılmasa bile beyinde tutulmasıdır. Son olarak geri getirme ise beynin zaten kodlanmış ve var olan bilgiyi gerekli nöral iletişimi kurarak hatırlanmasını sağlamasıdır. Belleğin işleme süreci dışında farklı kategorilerde türleri bulunmaktadır, bunlar; bildirilebilen bellek (bkz; declarative memory), açık bellek (bkz; explicit memory), bildirilemeyen bellek (bkz; nondeclarative memory) ve örtük bellek (bkz; implicit memory) türleridir. Bildirilebilen ve açık bellek günlük hayatta edinilen bilgiler ve deneyimlenen olaylardan oluşur, amnezi durumu bu bilgileri etkileyebilir. Bildirilemeyen ve örtük bellek ise bilinç dışı edinilen bilgileri içerir. Amnezi durumu bu bilgileri etkileyemez. Bu açıdan bakacak olursak amnezi durumunun bildirilebilen bellek üzerinde derin etkileri vardır. Bu bellek türünün işleyişini ise şöyle özetleyebiliriz: Kodlama süreci prefrontal kortekste gerçekleşirken daha önce bahsetmediğimiz sağlamlaştırma (bkz; consolidation) süreci iç temporal lobta hipokampus üzerinde gerçekleşir. Depolama süreci genel hatlarıyla kortekste gerçekleşirken, geri getirme ise yine prefrontal korteks, hipokampus ve korteks üzerinden gerçekleşmektedir. Bildirilebilen belleğin hasar görmesi durumunda (özellikli olarak medial temporal lob) anterograd amnezi hastalarının hasar sonrası kişiliğinin değişmesi üzerine tartışmalar mevcuttur. Garland ve arkadaşları (2021) bu durumu ölçmek adına yedi anterograd amnezi hastasını bir yıl boyunca izlemişler ve bu katılımcılardan düzenli aralıklarla kendilerini Beş Faktörlü Kişilik Envanteri ’ne (bkz; Big Five Inventory) göre değerlendirmelerini istemişlerdir. Aynı zamanda bu bireylerin yakın çevresinden de aynı şekilde onları değerlendirmeleri istenmiştir. Sonuç olarak bu bireyler çalışma boyunca stabil bir kişilik gösterirken yakın çevrelerinin oylamaları bireylerin hasar öncesi ve sonrası olarak farklılık göstermekte fakat yakın çevrenin hasar öncesi değerlendirmeleriyle, bireylerin yeni değerlendirmeleri örtüşmektedir. Kısaca ortaya konulmuştur ki, bu bireyler yeni anılar işleyemediğinden benlik algılarını da güncelleyememektedirler ve eğer kişilik değişimi gösteriyorlarsa da bireysel olarak farkında olmamaktadırlar. Bildirilebilen belleğin anterograd amnezi durumundan etkilenirken bildirilemeyen belleğin özellikle de işlemsel belleğin (bkz; procedural memory) bu durumdan etkilenmediğinden bahsetmiştik. Cavaco ve arkadaşları (2012) işlemsel belleğe ait bir yetenek olan enstrüman çalma durumunun anterograd amnezi durumunda yeni parçalar öğrenerek geliştirilip geliştirilemeyeceği konusunda bir çalışma yapmışlardır. Çalışılan katılımcı bir saksafon sanatçısıdır, yeni parçalara bireyin motor yetenekleri ve buna ek olarak daha önce öğrenmediği ve pratik yapmadığı parçalara odaklanarak (bkz; sight reading, prima vista) üç ay boyunca çalışılmıştır. Sonuç olarak ise işlemsel yeteneklerin bildirilebilen bellek gerektiren yöntemler kullanmadan geliştirilebileceği ortaya konmuştur.

Amneziye sebep olan durumlar ise; beyin hasarı, Alzheimer, felç, hastalık nöbeti, beyin tümörü, beyinde oluşan enfeksiyonlar, kronik alkoliklik, aşırı radyasyona maruz kalma ve bazen ciddi B1, B12 eksiklikleri olarak sıralanabilir. Bu yazıda ise spesifik olarak bir amnezi türü olan anterograd amnezi (bkz; anterograde amnesia) ele alınacak.


Anterograd amnezi, bireyin bellek yitimi durumuna sebep olan olaydan sonra yeni anılar oluşturamama durumudur. Yani birey olaya kadar yaşadığı her şeyi hatırlarken olaydan sonra hiçbir şekilde yeni anı oluşturamaz. Bellek süreçlerinin sağlamlaştırma ve depolama fazlarında ayrı ayrı ya da aynı anda görülen hasar mevcuttur. Biraz daha açacak olursak, bu tip amneziler daha çok kısa süreli bellek bilgilerinin hatırlanamamasıyla ilişkiliyken bazen bireyler uzun süreli bellek bilgilerini hatırlamakta da sorun yaşayabilirler. Yani bireyler kısa süreli bellek sürecinin kodlama ve geri getirme fazlarında hasar yaşasa da sebep olduğu kafa karışıklığı ve huzursuzluk hali zaman içinde artarak bireyin uzun süreli bellek bilgilerini de dolaylı yoldan etkileyebilmektedir. Fakat bu durum asla bireyin daha önceden edindiği bilgilerde karışıklığa yol açmaz ve birey hatırlamakta sorun yaşamaz. Örnek verecek olursak, birey en son yediği yemeği ya da daha yeni tanıştığı birini hatırlayamayabilir. Klinik açıdan anterograd amnezi semptomları ise, yeni edinilen bilgiyi öğrenememe ve ilgili beyin alanlarında depolayamama, bu yüzden sahte anılar (bkz; false memory) oluşturma, tüm bunlara bağlı olarak düzgün hareket edememe gibi nörolojik problemlerle karşılaşma gibi sıralanabilir. Fakat daha özellikli olarak tanı koymak için genetik bağ durumunu anlamak için aile geçmişi, B1 ve B12 eksikliği şüphesi için rutin kan testi, aynı zamanda beyin enfeksiyonu varlığını anlamak için de gerekli kan testleri istenebilmektedir. Yapısal değişiklikler üzerinden tanı koymak için ise MR (bkz; manyetik rezonans görüntüleme) ve BT (bkz; bilgisayarlı tomografi) kullanılabilir. Nörolojik ve nöropsikolojik testler ise bilgiyi işleme süreçlerinde ne kadar hasar olduğunu anlamak adına kullanılabilmektedir. Anterograd amnezi için belirlenen genel bir tedavi yöntemi ve ilaç ise bulunmamaktadır. Koruyucu olması ve hastanın hayatını devam ettirebilmesi için uygulanan ölçümler ve psikoterapiler yapılmaktadır. Hatırlamak için stratejiler (bunun için cep telefonu alarm ve uygulamaları) kullanılmaktadır. Ve son olarak normal bir demans durumu ve kısa süreli bellek kaybını ayrıştırmak adına Mini Mental Test [bkz; Abbreviated Mental Test Scores (AMTS)] kullanılabilmektedir. Fakat anterograd amnezi durumuna sebebiyet veren durum beyinde oluşan iltihaplanmaysa ve daha özellikli olarak asıl neden voltaj bağımlı potasyum kanal antikorlu limbik ensefalit [bkz; voltage-gated potassium channel complex limbic encephalitis (VGKC-LE)] ise immunsüpresif (bkz; bağışıklık sistemi baskılayıcı) tedavi ile hastaların hafıza durumu iyileştirilebilmektedir. Butler ve arkadaşları (2014) yaptıkları çalışmada belirtilen duruma sahip kişilere uygulanan immunsüpresif tedavi sonrasında yürütücü işlevler (bkz; executive fuctions) ve işlem hızı (bkz; processing speed) süreçlerinde iyileşme görülürken sözel bellek (bkz; verbal memory) testlerinde kelime hatırlama gibi görevlerde normale göre gecikme kaydedilmiştir. Yani özetle, iltihabi nedenlere dayanan anterograd amnezi özel durum tespit edildiğinde bireyin bağışıklık sistemi baskılanarak tamamen olmasa da tedavi edilebilmektedir.


Kaynakça


Butler, C. R., Miller, T. D., Kaur, M. S., Baker, I. W., Boothroyd, G. D., Illman, N. A., Rosenthal, C. R., Vincent, A., & Buckley, C. J. (2014). Persistent anterograde amnesia

following limbic encephalitis associated with antibodies to the voltage-gated

channel complex. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 85(4), 387–391.

https://doi.org/10.1136/jnnp-2013-306724

Cavaco, S., Feinstein, J. S., van Twillert, H., & Tranel, D. (2012). Musical memory in a patient with severe anterograde amnesia. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 34(10), 1089–1100. https://doi.org/10.1080/13803395.2012.728568


Garland, M. M., Vaidya, J. G., Tranel, D., Watson, D., & Feinstein, J. S. (2021). Who are you? The study of personality in patients with anterograde amnesia. Psychological Science, 095679762110074. https://doi.org/10.1177/09567976211007463

243 görüntüleme1 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör