Brain Dynamics Lab @MEF

  • Asude Uçal

Günlerin Rengi, Müziğin Tadı: Sinestezi

“A harfi gördüğüm en güzel pembe renginde”

(Sinestezik artist Carol Steen’in 7 yaşındayken sınıf arkadaşına kurduğu bir cümle)


Anestezi kelimesi ve anlamı çoğu kişi tarafından bilinse de aynı kökü paylaşan sinestezi kelimesi çoğu bireye yabancıdır. Anestezi “duyuların yok olması” anlamına gelirken sinestezi, örneğin bir ses veya müziğin sadece duyulmakla kalmayıp görüldüğü, tadının alındığı veya hissedildiği bir durumu açıklayarak “duyuların birleşimi” anlamına gelir. Bu yazının devamında sinestezinin nedenlerini açıklamak adına geliştirilmiş çeşitli hipotezleri ve bu hipotezleri desteklemek adına yapılmış nörolojik çalışmaları bulabilirsiniz.


Sinestezi, bir duyunun otomatik olarak farklı bir duyuyu tetiklemesi durumudur. Örneğin bir harfin/sayının bir rengi tetiklediği sinestezi durumlarında (bkz; grapheme → color synesthesia), A harfinin rengi pembe olarak, 5 sayısının rengi ise yeşil olarak görülebilir. Belirli bir sesin bir vücut hissiyatını tetiklediği sinestezi durumlarında (bkz; sound → touch synesthesia) ise bir trombon sesi boyunda zonklama, bir çello sesi karın bölgesinde uyuşma gibi vücut hissiyatlarına yol açabilmektedir.


Sinestezik bireyler genel olarak yetişkinliğe kadar bu durumun çoğu insan tarafından tecrübe edilmemiş bir durum olduğundan bilgisizlerdir ve bunu genellikle tesadüfen öğrenirler. Geçmiş dönemlerde sinestezi deneyiminin insanlar tarafından uydurulduğu, dikkat çekilmek için yapıldığı da savunulmuştur fakat bilimsel çalışmalar ile toplanan fiziksel ve nörolojik veriler bu düşüncelere nokta koymuştur.


Sinesteziyi açıklamak adına ortaya atılan en sağlam hipotezlerden biri sinestezik bireylerin beyinlerinin farklı bölgelerindeki çapraz konuşmaların (bkz; cross talk) normalden daha fazla olduğunu savunmaktadır. Yapılan bir çalışmada grafem-renk sinestezisi olan katılımcıların bir harf veya sayı duyduklarında beyindeki artmış çapraz konuşma nedeniyle renk algılamayla görevli olan V4 renk bölgesinde tetiklenmiş bir aktivasyon gözlemlenmiştir.


Karşı hipotezler olarak ortaya atılan “Peki ya katılımcılar yalnızca beyinlerinde kelime-renk ilişkisi kurdularsa ve aslında sinestezik bir deneyim yaşamıyorlarsa? Bu da aynı MRI sonuçlarını verir mi?” gibi argümanları ortadan kaldırmak adına yapılan diğer bir çalışmada ise sinestezik olmayan bireylerden bir kelime-renk ilişkisi oluşturmaları istenmiştir. Bu katılımcıların MRI görüntüleri incelenmiş ve sonuçlara göre sinestezik bireylerde aktive olmuş renk bölgesinin sinestezik olmayan bu katılımcılarda gözlemlenmediği bulunmuştur.


Sinesteziyi açıklamak adına ortaya atılmış bir başka hipotez ise her bireyde gerçekleşen sinaptik budama (bkz; synaptic pruning) ile ilgilidir. Bu hipotez sinestezik bireylerde sinaptik budamanın az gerçekleştiğini, bu nedenle sinestezik bireylerin beyinlerinde normal bir beyinden daha fazla sinaptik bağlantı olduğu ve bu ekstra bağlantıların sinesteziye yol açtığını savunmuştur. Bu hipotezin doğru olması durumunda sinestezinin doğumdan itibaren gözlemleniyor olması beklenirdi fakat yapılan çalışmalar sinestezinin orta çocukluk dönemine kadar anlaşılmadığını savunmuştur.


Bir başka hipotez ise sinestezinin nedeninin beyindeki bölgeler arası inhibisyon (bkz; inhibition) eksikliğinden kaynaklandığını öne sürmüştür. Bu hipotez, ortalama bir beyinde eksitasyonun (bkz; excitation) inhibisyon tarafından dengelendiğini fakat sinestezik beyinlerde bu inhibisyonun az olduğunu bu nedenle yeterince denge sağlayamadığını savunmuştur. Sinestezide gözlemlenen duyular arası iletişimin herkeste gerçekleştiği fakat inhibisyon tarafından dengelendiği için sinestezik bir bireyde olduğu kadar dışa vurulmadığı da bu hipotezin savunduğu argümanlar arasındadır.



Bu görsel beyindeki nöral aktiviteyi göstermekte. Yeşil eksitatör bağlantıları, kırmızı ise inhibitör bağlantıları temsil ediyor. (a) İnhibisyonun normal faaliyet gösterdiği durum. Bir bölgedeki aktivasyon diğer bir bölgeye sıçramıyor çünkü inhibisyon ve eksitasyon birbirini dengeliyor. (b) Sinestezik beyin, inhibisyonun az olduğu durum. Yetersiz inhibisyon nedeniyle bir bölgedeki aktivasyon farklı bir bölgenin de aktive olmasına sebep olabiliyor.


Kaynakça


Cytowic, R. E., & Eagleman, D. M. (2009). Wednesday is indigo blue: Discovering the

brain of synesthesia. The MIT Press.

62 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör