Brain Dynamics Lab @MEF

  • Sümeyye Özdemir

Buzdağının Görünmeyen Yüzüne Yolculuk: Sanal Gerçeklik ve Bilinçli/Berrak Rüya

Kişinin mevcut zihin durumuna yönelik üstbilişsel yaşantılar, rüya görme esnasında önemli ölçüde pasif durumdadır. Bunun istisnası olarak berrak/bilinçli rüya görme (bkz; lucid dreaming) ender görülen bir olgudur. Bilinçli/berrak rüya, uyku sırasında nörofizyolojik olarak demodüle edilmiş biliş yönlerinin - öz yansıtma, eleştirel analiz ve içgörü - anormal bir şekilde geri yüklendiği ve kişinin rüyalarında kullanıma sunulduğu bir bilinç halidir (Baird ve ark., 2019). Beynin kendi duyusal içeriğini (dış uyaranlardan boşanmış) üretebildiği ölçüde, bilinçli/berrak rüya nörobiyolojik bir dengede hassas bir merkez noktası içerir: uyanıklık benzeri yansıma seviyelerini ve istemli kontrolü korumak (Dresler ve ark., 2014). Ancak psikopatolojik ve farmakolojik halüsinasyonla ilişkili sayısız tehlikeyi atlatırken, derinliklerinde uyanık görüntülerin büyük ölçüde ötesine geçer. Bu nedenle güvenli, içsel yetenek açısından bilinçli/berrak rüya, beynin sahip olduğu işleyişe en yakın; tamamen sürükleyici, otantik ve ikna edici sanal gerçekliği deneyimleme, uyanık hayata kendi özgünlüğüyle yaklaşabilecek estetik ve duygusal açıdan dikkat çekici içerik sunma dinamiğini taşır.


Uyanık yaşam nadiren rüya benzeri veya gerçeküstü anlar içerdiğinden, bu ortamların sanal gerçeklik (bkz; virtual reality) aracılığıyla sağlanması, rüya benzeri deneyimleri çalışmanın bir yolu olabilir. Bu nedenle, bilinçli/berrak rüya indüksiyonu için klasik yöntem - kişinin mevcut zihin durumu ve gerçeklik kontrolleri (bkz; reality checks) ile ilgili sorular - rüya gibi estetik özelliklere sahip sanal gerçeklik ortamlarının ek olarak sağlanmasıyla büyük ölçüde geliştirilebilir. Böylece bilinçli/berrak rüya oluşumu bilişsel eğitim (bkz; cognitive training) yoluyla kolaylaştırılabilir. İlgili eğitim stratejilerinin temel fikri, kişinin deneyimini düzenli olarak sorgulamaktır: ‘Şu anda deneyimlediğim dünya gerçek mi, yoksa sadece bir rüya mı?’


''Kişinin uyurken çevresinin gerçekliği üzerine düşünmesi, açık bir psikolojik son nokta olarak berraklık (bkz; lucidity) oluşturmak için nörolojik aktivitede gerekli durum değişikliklerini üretebilir.'' fikriyle yola çıkan bir çalışmada (Gott ve ark., 2020), sentetik olarak oluşturulmuş rüya benzeri ortamlar sağlanmış ve katılımcıların, bilinçli/berrak rüya eğitiminin başarısının iyileştirilip iyileştirilemeyeceğini belirlemek için sentetik ortamlarla birlikte gerçeklik kontrolleri sorgulamaları kullanılmıştır. Ayrıca polisomnografi (bkz; polysomnography) ile göz hareketi kayıtları alınmıştır. Hızlı göz hareketi (bkz; REM) bilişinin tanımlayıcı özelliklerinden biri üstbilişsel süreçlerin açık bir şekilde engellenmesi olduğundan (Hobson ve ark., 2000), kişinin uyanık gerçekliğini sorgulamak, bu durumdaki üstbilişsel süreçlerin tipik engellenmesini bozmak için açık bir anımsatıcı strateji olarak hizmet eder.



(a) Çalışma tasarımı. Anketleri ve bir gece polisomnografiyi içeren bir başlangıç haftasından sonra, katılımcılar randomize edilerek üç koşuldan birine alındı. Deney grubu, dört hafta boyunca sanal gerçeklik ile geliştirilmiş bir bilinçli/berrak rüya eğitimini takip etti, aktif kontrol grubu dört hafta boyunca basit bir bilinçli/berrak rüya eğitimini takip ederken, pasif kontrol grubu hiçbir eğitim almadı. Altıncı haftada, katılımcılar anketlere ek olarak, her biri üç polisomnografi aldı.



Sanal gerçeklik eğitiminde, katılımcılar geniş bir oyun yelpazesiyle tanıştırıldı ve doğrudan geri bildirime göre yeniden oynamak için belirli oyunlar seçildi. Genel hedef, mümkün olduğunca rüya gibi hissettiren oyunları seçmekti, ör., (kısmen) gerçeküstü özelliklere sahip sanal bir ortama sürüklenme duygulanımı üretirken, uğraşması zor oyunlardan kaçınması. Her erken seans (ilk iki hafta), garson rolünü üstlenen kişileri, giderek tuhaflaşan (geriye doğru akan saatler, katılımcıya aniden bakan veya mankenlere dönüşen müşteriler, yerçekimi zayıflığı) özel yapım 'Spinoza Café' senaryosunu içeriyordu - araştırmacının kontrolü altında . 'Rüya gibi' karakterizasyonunu arttırmak için, katılımcıların alanı dışında değişiklikler meydana geldi. Yani doğrudan herhangi bir değişikliğe tanık olmadılar, sadece bakışlarını/dikkatlerini farklı bir görüş alanına taşırken yaşanan değişimin sonucuydu. Böylece çalışma belleğindeki değişiklikler (diğer bilişsel değişikliklerin yanı sıra), rüya halinde sık sık, müdahaleci, dikkate değer ve ardışık olmayan tutarsızlıklar sunduğu için, rüya görmeye çok benzeyen bir estetik üretilmiş oldu. Katılımcıları meşgul etmek için, sonraki oturumlar daha zor, görsel olarak çeşitli ve karmaşık oyunlara odaklandı.



(b, c) Özel yapım sanal gerçeklik eğitim senaryosu. 'Spinoza Café'nin ekran görüntüleri.



Katılımcılara yöneltilen envanterler ve sorgulama ve değerlendirme kriterleri şunu göstermiştir; sanal gerçeklik destekli eğitim, eğitimsiz duruma kıyasla bilinçli rüya görmede önemli ölçüde daha güçlü artışlara yol açmaktadır. Polisomnografi sırasında göz sinyaliyle doğrulanmış bilinçli/berrak rüyalar davranışsal sonuçları destekler.



(d) Son haftada sanal gerçeklik grubundan bir katılımcı tarafından başarılı göz sinyali ile doğrulanmış bilinçli/berrak rüya.



Hem çalışmada uygulandığı şekliyle saf bilinçli/berrak rüya görme eğitiminin hem de sanal gerçeklik ile potansiyel gelişiminin sadece orta düzeyde etkileri olduğu veya sadece bazı katılımcılarda işe yaradığı sonucuna varılabilmiştir. 'Gerçeklik kontrolleri' aracılığıyla bilinçli/berrak rüya eğitiminin başarısını artırma, daha iyi kontrol etme ve ölçme ihtiyacı - kısmen bu çalışmanın temel mantığı - katılımcı geribildirimindeki önemli kişiler arası değişkenlikle desteklenmiştir. Bazı katılımcılar geçmişe dönük olarak 'gerçeklik kontrollerinin' performansını, kendini yatıştırıcı, sakinleştirici bir farkındalık veya bir durumda, danışmanlık sırasında öğrenilen bir kaygı iyileştirici egzersizin uyarlaması olarak tanımladılar. Diğer katılımcılar için gerçeklik kontrolü, bir "kendi kendine neden olan varoluşsal kriz" biçimini ve "kasıtlı paranoya" anını oluşturuyordu. Araştırmacılara göre bu, sanal gerçeklik eğitiminin etkililiğini daha da açıklayabilmektedir: Ayrılmış bir durumda 'gerçeklik kontrolleri', yorumlama için çok daha az bir ayrımla, amaçlanan bilişsel süreçleri iyileştirmeye hizmet ederler.



GÖRSEL KAYNAKÇA

How virtual reality is helping Embry-Riddle transform air crash education | CIO

Gott, J., et al. (2020). Virtual reality training of lucid dreaming. Phil. Trans. R. Soc. B 376: 20190697. http://dx.doi.org/10.1098/rstb.2019.0697


KAYNAKÇA

Baird B, Mota-Rolim S. A., Dresler, M. (2019). The cognitive neuroscience of lucid dreaming. Neurosci. Biobehav. Rev. 100, 305–323. (doi:10.1016/j.neubiorev.2019.03.008)

Dresler, M., Eibl, L., Fischer, C. F., Wehrle, R., Spoormaker, V. I., Steiger, A., Czisch, M., Pawlowski, M. (2014). Volitional components of consciousness vary across wakefulness, dreaming and lucid dreaming. Front. Psychol. 4, 987. (doi:10.3389/fpsyg.2013.00987)

Gott, J., et al. (2020). Virtual reality training of lucid dreaming. Phil. Trans. R. Soc. B 376:20190697. http://dx.doi.org/10.1098/rstb.2019.0697

Hobson, J. A., Pace-Schott, E. F., Stickgold, R. (2000). Dreaming and the brain: toward a cognitive neuroscience of conscious states. Behav. Brain Sci. 23, 793-842. (doi:10.1017/S0140525X00003976)

59 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

NEURALINK