Brain Dynamics Lab @MEF

  • Nevreste Kara

Beynimiz Nerede Olduğumuzu Bize Nasıl Söylüyor?

Kulağınızda kulaklık en sevdiğiniz müziği dinleyerek yürüdüğünüz sokağı düşünün, sokak boyunca yanından geçtiğiniz kahve dükkanlarını ve dükkanlardan gelen yeni öğütülmüş kahve kokusunu anımsadığınızı hayal edin. Beynimizde böyle milyonlarca yer-yön, koku ve anılardan oluşan Hipokampüs adında depolanma alanı vardır. Şekli itibariyle deniz atına benzetildiği için latince deniz atı anlamına gelen ‘Hippocampus’ adını almıştır. Hipokampüs, tıpkı beynin diğer kısımları gibi nöronlardan oluşur ve beynin en çalışkan öğrencisidir. Beynin limbik sisteminde bulunan Hipokampüs, yeni anıların oluşumunda, depolanmasında, belirli hisleri yahut kokuları belirli duygulara bağlamada rol oynar. Birçoğumuz belirli bir koku anımsadığımızda, zihnimizde o kokuya ait anıların canlandığına dair hikayeler anlatır. Bu hikâyenin arkasındaki oyuncu Hipokampüstür.


Peki Hipokampüs bize nerede olduğumuzu nasıl söylüyor? Beynimizdeki kılavuz hücreleri (bkz. grid cells) gün içerisinde yürüdüğümüz yolları, rotaları adeta bir navigasyon gibi nöronların ateşleme desenini kaydediyor ve beynimizdeki diğer kaydedilen rotalarla eşliyor. Böylelikle beynimiz, bizi hatırlamak istediğimiz yere götürüyor ve rota boyunca nerelerde hareketli olduğumuzu bize hatırlatarak yolumuzu tekrar bulmamızı sağlıyor.


Bununla birlikte, Hipokampüs, insanların iki türlü hafızayı işlemesine ve tekrarlamasına yardımcı olur: Bildiremsel/Açık Anılar (bkz. Declarative or Explicit Memories) ve Mekânsal/Uzamsal anılar (bkz. Spatial Memories). Bildirici ve açık anılarımız, olguların ve olayların depolandığı bellektir. Örneğin, en sevdiğiniz kahve dükkanının saat 21.00’a kadar açık olduğunu varsayalım. Kahve dükkânın açık olduğu saatler, beynimizde bildirimsel bellek kısmında işlenir yani bildirimsel anılarımızı ‘bilinçli’ bir şekilde hatırlayabiliriz. Mekansal ve uzamsal belleğimiz ise her gün ezbere yürüdüğümüz evimizin yolunu, en sevdiğimiz kahve dükkanına giden rotaları içerir. Peki biz yolları, rotaları Hipokampüste biriktirdikçe bu alan büyüyor olabilir mi? Sinirbilimci Eleanor Maguire ve arkadaşları Londra’daki taksi şoförlerinin beyinlerinin yapısal MRI’larını analiz ederek bu soruya cevap aramışlar.


Peki neden Londra'daki taksi şoförleri? Şehirdeki 25.000 sokağı ezberlemek ve bu yerler arasında nasıl gezinileceğini öğrenmek için 2 yıl kapsamlı bir eğitimden geçerler. Bu nedenle Londra taksi şoförleri mekânsal bellek çalışmaları için ideal görülmüştür. Taksi şoförlerinin mekânsal belleğinde, benzer yaş, eğitim ve zekaya sahip olan fakat taksi kullanmayanlara göre daha fazla gri madde (bkz. gray matter) olduğu görülmüştür. Yani taksi şoförlerinin arka Hipokampileri (bkz. postrerior), kontrol deneklerine göre önemli ölçüde daha büyüktü fakat kontrol grubuna bakıldığında ise ön Hipokampileri (bkz. anterior) taksi şoförlerine nazaran daha büyüktü. Dolayısıyla, arka Hipokampüsün mekânsal çevreyi işledikçe bu bölgenin genişleyebileceği fikri tutarlılık göstermiştir. Maguire, hipokampüsün arka kısmını ön kısmını zarar vererek genişleyebileceğini düşünüyor.


Peki Hipokampüs zarar görebilir mi? Hipokampüs beynin diğer bölümlerinde de olabileceği gibi ağır hastalıklarda veya dışarıdan gelen darbelerden hasar görürse, kişinin anılarını ve yeni anılarını oluşturma yeteneğini önemli ölçüde olumsuz etkileyebilir. Örneğin, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ile ilişkili stresin hipokampüse zarar verdiği gözlemlenmiştir. TSSB’si olan kişilerin arka hipokampüsleri TSSB’si olmayanlara nazaran daha küçüktür. Bu hasar özellikle mekânsal hafızayı yani yer-yön hatırlama yeteneğini etkileyebilir. Örneğin, amnezi olan bireylerin beyinleri incelendiğinde ölüm sonrası analizinde hipokampüs kısmında hasar olduğu gözlemlenmiştir. Bu durumda hipokampüsü korumak için neler yapabiliriz? Araştırmalara göre düzenli egzersizin yaşlanmanın getirdiği zararlı etkilerden korumada yardımcı olduğu öne sürülüyor. Tabii ki uzun süreli stres her alanda da olduğu gibi beynimizde de kalıcı hasarlar bırakabiliyor. Bu durumda günlük hayatlarımızdaki stresi yönetmenin yollarını bulmak gerek.


Görsel Kaynakça

https://www.shutterstock.com/tr/image-photo/magifying-glass-over-map-london-2651787


Kaynakça

https://www.ted.com/talks/neil_burgess_how_your_brain_tells_you_where_you_are/transcript


Maguire, E. A., Woollett, K., & Spiers, H. J. (2006). London taxi drivers and bus drivers: A structural MRI and neuropsychological analysis. Hippocampus, 16(12), 1091–1101. doi:10.1002/hipo.20233


Maguire, E. A., Gadian, D. G., Johnsrude, I. S., Good, C. D., Ashburner, J., Frackowiak, R. S. J., & Frith, C. D. (2000). Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(8), 4398–4403. doi:10.1073/pnas.070039597





51 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

NEURALINK