Brain Dynamics Lab @MEF

  • Türkay Şahin

Beş Faktör Kişilik Envanteri Faktörlerinin Nöral Altyapısı: Dışadönüklük

Kişilik sinirbilimi, (bkz: personality neuroscience) motivasyon, davranış, duygu ve biliş gibi alanlardaki kişisel farklılıkları sinirbilimsel yöntemlerle inceleyen disiplinin adıdır. Kişilik psikolojisi, kişiliğe dair önemli faktörleri tanımlamak konusunda psikoloji literatürüne çok şey katsa da, bu faktörlerin sinirbilimsel altyapılarını tanımlama konusunda literatürde eksiklikler vardı; bu nedenle özellikle son yıllarda çok gelişim gösteren kişilik sinirbilimi bu alandaki eksikliği tamamlamaya çalışıyor. Bu yazıda, beş faktör kişilik envanterinin (bkz: big five personality inventory) içerisinde bulunan dışadönüklük faktörünün sinirbilimsel altyapısı hakkında birçok araştırmadan derlenen bir yazıyı özetleyeceğim.


Davranışsal aktivasyon sisteminin (bkz: behavioral activation system) önemli bir bileşeni olan dopamin, ödül hassasiyetinde, yani potansiyel ödüllere ulaşma konusunda, önemli bir rol oynar. Girişkenlik ve konuşkanlık gibi dışadönüklüğün kapsadığı pek çok davranışın ödüle ulaşma davranışını yansıttığı görülmektedir. Örneğin konuşmak, sosyal olarak ödüllendirilmek için önemli bir araçtır ve dışadönük bireyler kendilerini sıklıkla sosyal olarak ön plana çıkarırlar; çünkü pek çok ödül sosyal kabul ve statü ile ilgilidir. Dopamin, ödül kazandıktan sonra keyif duymak ile birlikte daha çok ödüle ulaşma sürecinden sorumlu olan bir nörotransmitterdir, yani dopamin beğenme eyleminden çok isteme eylemi ile ilgilidir. İsteme eylemi ile ilgili olan özelliklerin yanı sıra dışadönüklük, pozitif duygusallık (bkz: positive emotionality) ve sosyal etkileşimlerden keyif alma gibi beğenme eylemi ile ilgili özellikleri de içerir. İsteme ile ilgili olan özellikler, özellikle sosyal kabul ve ödüle ulaşma veya ödülün tüketilmesi gibi pozitif duygular ile ilgisi olan opioid sistemi içerisindeki faaliyetlerle bağlantılıdır. Sosyal yakınlık, dışadönüklüğün bir işaretidir; aynı zamanda isteklilik ve girişkenlikle ilgilidir. Farmakolojik manipülasyonlar ile yapılan çalışmalar opioid sisteminin sosyal kabul ipuçlarına tepki vermesini sosyal yakınlığın bir işlevi olduğunu gösterdi.


[Beş Faktör Kişilik Envanterini Oluşturan Faktörler]


Endojen opioidler ve dopamin gibi nörotransmitterler beynin ödül sistemini oluşturan spesifik nöral ağları uyarır ve birçok beyin görüntüleme çalışması dışadönüklüğün bu sistemin içerisindeki bazı yapılarla ilişkisi olduğunu gösterdi. Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme çalışmaları (fMRI) dışadönüklüğün, medial orbitofrontal korteks, akkumbens çekirdeği (bkz: nucleus accumbens), amigdala ve striatum aktivasyonları söz konusu olduğunda olumlu veya ödüllendirici uyaranlarla bu beyin bölgelerinin pozitif bir ilişki içinde olduğunu gösterdi. Ek olarak, fMRI çalışmaları, dışadönüklüğü, ödüllerin değerlerinin kodlanmasıyla ilgili olan medial orbitofrontal kortekste daha fazla yoğunluk olması ile ilişkilendirdi. Eysenck, dışadönüklüğü kortikal uyarılma seviyelerinin bir sonucu olduğunu düşündüğü için, dışadönüklük hakkında yapılmış pek çok EEG çalışması mevcuttur. Bu hipotez, hem EEG hem de fMRI çalışmalarıyla test edildi ve bu araştırmalardan ikna edici sonuçlar alınamadı; çünkü dışadönüklük ve kortikal uyarılma seviyeleri arasındaki ilişki kimi zaman negatif, kimi zaman pozitifti. Dışadönüklük ve kortikal uyarılmanın arasındaki ilişki, uyarılmanın ölçüldüğü duruma göre değişir ve ödülün özellikleri bu ilişkide önemli bir rol oynayabilir. Ayrıca başka araştırmalar dopaminin dışadönüklük ve kortikal uyarılma örüntüleri arasındaki ilişkiyi etkilediğini ortaya koymuştur.


Görsel Kaynakça


İK Sözlüğü (2018). Beş Büyük Faktör Kuramı. [Online Image]. Facebook. https://www.facebook.com/iksozlugu/


Kaynakça


DeYoung, C. G. (2010). Personality Neuroscience and the Biology of Traits. Social and Personality Psychology Compass. 4(12), 1165-1180. doi:10.1111/j.1751-9004.2010.00327.x

76 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör